مشکل اصلی والدین برای تربیت فرزندان نسل جدید چیست؟

والدین و تربیت فرزندان

بخش سوم نشست روانشناسی خانواده – بررسی طلاق در سال اول در میان زوجین ایرانی با حضور دکتر عفت‌السادات مرقاتی‌خویی (رفتارشناس جنسی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران) و دکتر شیرین احمدنیا (جامعه‌شناس، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و مدیرکل پشیگیری از آسیب‌های اجتماعی سازمان بهزیستی کشور) درباره چیستی، چرایی و راهکارهای مواجهه با طلاق در سال اول زندگی زناشویی میزگردی برگزار کرده‌ایم.

 حداقل در حوزه آموزشی، والدین دیگر حوصله سروکلهزدن با فرزندان را ندارند و امر آموزش و تربیت را به نهاد مدرسه سپردهاند.

دکتر شیرین احمدنیا:  با خانم دکتر تا حدی موافق هستم که اظهار داشتند والدین وظایف‌شان را به نهادهای دیگر واگذار کرده‌اند. اشکالی که الآن داریم این است که نهادهای محوری نظیر خانواده، کارکردهای خودشان را محقق نمی‌کنند و در واقع مسئولیت‌های‌شان را ناچار به‌جای دیگری پاس می‌دهند؛ خانواده به مدرسه و مدرسه به خانواده. چرا باید خانواده‎ها از زیر بار مسئولیت شانه خالی کنند و همه‌چیز را واگذار کنند؟ در شرایط مطلوب، این‎ها سهم خود را دارند و آن‏ها هم سهم خودشان را و یک نقشی را هم رسانه برعهده دارد. همه این‏ها باید نقش‌شان تعریف شود. لازم است که در سطح مدارس بحث آموزش‏های مهارت‏های زندگی و بهداشت جنسی و بلوغ دنبال شود. همان‌طورکه این اتفاق در سطح آموزش رسمی در برخی کشورهای غربی اتفاق می‌افتد و این‌طوری توانسته‌اند خیلی از مسائل‌شان را مهار کنند. این‌گونه آموزش‌ها، حتی در کشورهای آفریقایی و جنوب صحرا نیز وارد برنامه درسی‏شان شده است. چون آن‏ها در معرض بحران ایدز قرار دارند و در بعضی از کشورهای آفریقایی از هر ده نفر، یک نفر HIV مثبت است و مرگ‌ومیر قابل‌توجهی ناشی از ایدز داشته‌اند. پس ناچار شدند علی‌رغم موانع فرهنگی که یک زمانی در آنجا مانند ما وجود داشته است، اجازه بدهند این آموزش‌ها در سطح مدارس ابتدایی و متوسطه تدارک دیده شود. الآن تا صحبت از آموزش جنسی می‌شود، همه می‌گویند “وای نه، مگر می‌شود؟” هنوز آموزش‌وپرورش ما پذیرای این مسئولیت نیست. اما سلامت جامعه و کنترل رفتارهای پرخطر که رو به گسترش است، ایجاب می‌کند که آموزش و پرورش هم  سهمی در آموزش بهداشت جنسی داشته باشد.

دکتر مرقاتی خویی: اگر برگردیم به موضوع طلاق و ازدواج، بهترین و خط مقدم آموزش یا مشاوره خود والدین هستند.

 این مداخله به چه صورت باید انجام شود؟

دکتر شیرین احمدنیا: بخشی از آن به بسترهای اجتماعی – اقتصادی برمی‏‌گردد. الآن والدین ما به نسبت زیادی تحت‌فشارهای اقتصادی هستند. پدر و مادر به آب‌وآتش می‌زنند و چند شیفته کار می‌کنند و اصلا فضایی که بتوانند در آن با آرامش با فرزندان ارتباط برقرار کنند، وجود ندارد. این‏ها امور ساختاری و اثرگذار است. من دیده‌ام که شهرداری روی یکی از پل‏ها این شعار جالب را زده است که “بهترین هدیه‏‌ای که والدین می‌توانند به بچه‌‏هایشان بدهند، وقت‌شان است”. اینکه برایشان وقت بگذارند تا با هم حرف بزنند. الآن والدین فراری هستند، چون وقت و حوصله ندارند. از صبح تا شب دغدغه‌‏هایی دارند که رسیدگی به فرزندان‌شان یک‌چیزی شده که می‌توان آن را واگذار کرد. ارتباط سالم با فرزندان در فضای امن و آرام برای اکثریت جامعه ما فراهم نیست، چون اکثر افراد جامعه ما دچار فشار مسائل اقتصادی هستند و باعث شده از ابعاد معنوی و غیرمادی زندگی غافل شوند.

دکتر مرقاتی خویی: بحث‏ها یکدیگر را تکمیل می‌کنند. می‌خواهم کلام خانم دکتر را تأیید کنم که باید در مورد بچه‌‏ها وقت بگذاریم، آن‌هم وقت و مراقبت با کیفیت. باید از کودکی به فکر آینده فرزند و ازدواجش بود.

دکتر شیرین احمدنیا: کاملا صحیح است. مسئله‏‌ای که در شتاب تغییرات ارزشی در زندگی امروزی به وجود آمده این است که ناآگاهی و غفلت وجود دارد. خود پدر و مادرها قائل‌اند که نسل جدید، به اطلاعاتی دست دارند و برای مثال سواد رسانه‏‌ای‌شان بالا است. به این دلیل در خود احساس ضعف می‌کنند و اعتمادبه‌نفس‌شان کاهش می‌یابد. فکر می‌کنند که نمی‌‏توانند پاسخگوی نیاز فرزندی باشند که مهارت زیادی در زمینه‏‌های مختلف کسب کرده است. کسی هم به این‏ پدرومادرها آموزشی در این زمینه نداده است. پدر و مادرها زمانی برای بچه‏‌هایشان گروه مرجع به حساب می‌آمدند و الگو بودند، ولی الآن گروه‏های مرجع جدیدی به بازار آمده‌اند و فرزندان خط و مسیرشان را از آن‏ها می‌گیرند. متأسفانه در آن گروه‏های مرجع جدید نیز نتوانستیم مداخله مثبتی داشته باشیم تا حداقل به‌درستی انتخاب شوند.

نتیجه این می‌شود که فرزندان ما بدون شناخت عمیق و درست ازدواج می‌کنند و هیچ‌کسی به آن‏ها آموزش نمی‌دهد و در اولین برخورد با مشکلاتی که در قالب ارتباط بین دو نفر به‎وجود می‌آید، نمی‌دانند چه‌کار باید بکنند یا روش مناسب مقابله چیست. دانشجویی داشتم که چندسال بعد از فارغ‌التحصیلی می‌گفت افسوس می‌خورم که زمان دانشجویی اقدام به همسرگزینی نکردم. خانواده مذهبی و روستایی داشت که مواردی که برای ازدواج به او معرفی می‌کنند مورد قبولش نبودند. از آنجا که خودش نیز مقید به نداشتن رابطه با دختر بود و فضای کاری‌اش هم کاملا مردانه بود، امکان انتخاب  همسر با معیارهای جدیدش را نداشت.

دکتر مرقاتی خویی: نگاهی که به نسل جوان می‌شود، این است که می‌توانند خطر ایجاد کنند. در نتیجه، پدر و مادر در مواجهه با فرزند جوان‌شان احساس امنیت نمی‌‏کنند تا به او نزدیک شوند و روند اصولی والدگری را پیش بگیرند؛ فکر می‌کنند که اگر حرکتی کنیم جوان‌مان معتاد می‌شود یا اگر با او حرف بزنیم با جنس مخالف ارتباط می‌گیرد. چگونه این آبروریزی را جمع کنیم. این‌گونه نگاه می‌تواند ما را از جوانان دور کند و آنگونه که باید نمی‌توانیم به آن‌ها کمک کنیم. البته فقط نوع نگاه نیست و والدین باید مهارت‌هایی را نیز کسب کنند.

دکتر شیرین احمدنیا: یکی از عوامل تعیین‌کننده، شکاف نسلی قابل ‌توجهی است که به‏‌وجود آمده است. باید فاصله‏‌های بین این دو نسل را به هر شکلی که می‌شود، کمتر و کمتر کنیم. برای مثال، الان بین والدین و فرزندان شکاف دیجیتالی وجود دارد. برای کم‌کردن آن پدر و مادرها را در فضای فرهنگی بچه‌‏ها قرار دهیم تا بتوانند از منظر آن‏ها نگاه کنند. هرچند ممکن است با والدین‌شان سنخیتی نداشته باشند، ولی این موضوع نباید مانع ارتباط شود. آن‌ها باید احساس کنند پدر و مادر در کنارشان هستند نه در مقابل‌شان.

وقتی والدین بدانند زمانی که این بچه در اینترنت است، چه‌کار می‌کند، در نتیجه، می‌تواند فضای فکری‌‏اش را به او نزدیک کند. می‌توان زبان مشترکی میان والدین و فرزندان برقرار کرد. وقتی زبان مشترک پیدا کردید، فهم مشترک نیز می‌آید.

 یعنی هنوز روابط خانوادگی در ایران عمودی است و افقی نشده است یا حتی در برخی مواقع جاها عوض شده و فرزندان بالا و پدر و مادرها پایین آمدند. بهعنوان آخرین سؤال، در حال حاضر در این وضعیت بهصورت اورژانسی به چه شکلی میتوان مداخله کرد؟ بحث فرهنگ‏سازی به کنار، آیا اصلا میشود چنین کاری را بهصورت اورژانسی انجام داد؟

دکتر شیرین احمدنیا: روی سخن ما با مسئولان جامعه و سیاست‌گذاران است. کشورهای دیگری که نتایج مثبتی گرفته‌اند، انقلاب نکرده‌اند، بلکه سیاست‌گذاری صحیح کرده‌اند.

 سیاستگذاری مثبت در امر خانواده به چه صورت باید باشد؟

دکتر شیرین احمدنیا: سیاست‌گذاری یعنی تشخیص مسئله و کارشناسانه نگاه‌کردن، تحلیل بر اساس فضای موجود، تصمیم‌‏گیری، برنامه‌‏ریزی و نهایتا اجرا است.

دکتر مرقاتی خویی: در حوزه تربیت و مدیریت رفتارهای جنسی جامعه با اینکه ممکن است نگاه‏های متفاوتی نسبت به آن وجود داشته باشد، ولی توسعه بومی و مداخله در سطح بومی تجربه بیشتر کشورهای موفق است. توسعه بومی یعنی همین صحبت‌های خانم دکتر را بومی‌کردن و در قالب و هنجارهای ارزشی خودمان درآوردن. توسعه بومی کار سختی نیست، سیاست‌گذاران باید بستر و فضایی را ایجاد کنند تا افراد برای کار کارشناسانه به کار گرفته شوند. سیاست‏هایی را بگذارند که قابلیت اجرایی در سطح جامعه داشته باشد. برای اینکه این توسعه بومی اتفاق بیفتد، هیچ مسئولی از آن بالا نمی‌تواند تصمیم کارسازی بگیرد. پس باید به نیازهای بومی آشنا باشد و از مشارکت خود گروه هدف نیز استفاده کند؛ یعنی مدیر، سیاست‌گذار، تأثیرگذار، کارشناس، محقق، متخصص، خانواده و جوان همه باید در موضوعی مانند سلامت جوانان و ازدواج مداخله کنند. یکی از رموز موفقیت کشورهایی که مثال زدم چندضلعی کارکردن است. امیدوارم شکاف‏ها شناسایی و مداخلات مناسبی برای آن‌ها پیشنهاد شود. کشوری که ارزش‌مدار باشد، معنویت در آن خیلی می‌تواند کارآمد باشد.

دکتر شیرین احمدنیا: من بر سیاست‌گذاری و تجدیدنظر در سیاست‌گذاری موجود تأکید کردم، ولی سیاست‌گذاری معطوف به همان چیزی است که خانم دکتر اشاره کردند، یعنی زمینه‌‏سازی کنند. سیاست‌گذاری معطوف به جلب مشارکت‏های مردمی است. مسئولیت را روی دوش مردم برگردانند و جامعه مدنی تقویت شود و به این بها دهند که مردم آگاه و مسئولیت‌پذیر شوند تا وارد فضای مداخله شوند.

تجربه مثبت کشورهای دیگر هم نشان می‌دهد که کارها و اقدامات اجتماع‌محور موفق‏تر عمل می‌کنند، یعنی تقسیم‌کار و مسئولیت را بر عهده جامعه مدنی‌ گذاشتن می‌تواند بسیار مثبت باشد. البته در ایران قدم‏های اولیه آن برداشته شده است که باید سعی کنیم گسترش پیدا کند. نهادهای مربوطه مانند آموزش‌وپرورش، آموزش عالی و رسانه‌‏ها نیز سر جای خود باید بتوانند وظایف‌شان را عملی کنند.